Na początku miesiąca świat obiegła wiadomość o kolejnym odkryciu w Pompejach. To następny fragment układanki, nad którą naukowcy pracują od wielu lat. Okazuje się, że niektórzy mieszkańcy zginęli jeszcze przed erupcją. Odnaleziono szkielety dwóch mężczyzn, których obrażenia wskazywały na to, że zginęli pod walącymi się ścianami budynku. Wynika z tego, że wybuch wulkanu poprzedzały silne trzęsienia ziemi. Pompeje to marzenie wielu archeologów, bo nie zaznają tu nudy – co kilka miesięcy odkrywają coś nowego.
Jedni powiedzą, że to tylko “kupa kamieni”. Inni, przechadzając się brukowanymi uliczkami, będą słyszeli stukot drewnianych kół, rżenie koni i hałasy na targowisku. Prawie 3 miliony osób rocznie odwiedza muzeum archeologiczne w Pompejach, aby przenieść się w czasie do początków naszej ery. Zobaczyć ściany, które wciąż pokrywa starorzymskie graffiti i piekarnie, które po odkopaniu wciąż miały w piecach bochenki chleba.
Zastanawiacie się, kto chciałby żyć w tak niebezpiecznym miejscu, w cieniu bestii, która w każdej chwili może się przebudzić. Czasami korzyści wydają się większe niż ryzyko. Spójrzmy choćby na szczęśliwych mieszkańców Los Angeles – miasta, które leży na powodującym regularne trzęsienia ziemi uskoku San Andreas.
Pył wulkaniczny wpływa na jakość gleby i rodzi ona piękne plony. Chętnie osiedlano się w okolicach Wezuwiusza, właśnie przez bardzo dobre warunki do uprawy roślin. Skoro już wtedy gleba była tak dobra, oznacza to, że wulkan musiał już kiedyś wybuchnąć. Osadnicy nie bali się ryzyka?
Prawdopodobnie nie wierzyli, że góra jest wulkanem (chociaż jej nazwa nawiązuje do słów związanych z przemocą, światłem i dymem) lub nie spodziewali się, że wybuchnie. Bestia przez wieki pozostawała uśpiona. Musiała odespać po poprzednim wybuchu, wielokrotnie silniejszym, który w 1800 roku p.n.e. zniszczył niejedną osadę. W 2001 roku w Croce del Papa odkryto zatopioną pod wulkanicznym popiołem wioskę z epoki brązu.
Od 97 roku wulkan wybuchał kilkadziesiąt razy, jednak żadna erupcja nie była tak silna, jak te z czasów starożytnych. Od 1944 roku Wezuwiusz pozostaje uśpiony. Na jak długo? Tego nie wiadomo.
Co wydarzyło się w Pompejach?
Miasto zostało założone przez Osków, ale w IV wieku p.n.e. podbili je Rzymianie. Kolonia Cesarstwa rozkwitała i była ważnym portem handlowym. W pierwszym wieku naszej ery stanowiło kurort wypoczynkowy dla bogaczy, którzy przyjeżdżali tutaj z Rzymu. Pompeje zamieszkiwało wtedy między 10 a 20 tysięcy osób.
W roku 62 ponad połowa miasta została zniszczona w wyniku trzęsienia ziemi. Mieszkańcy odbudowali miasto, ale nie mieli się nim cieszyć zbyt długo. Pewnego jesiennego dnia 79 roku obudziło ich kolejne trzęsienie. Po nim przyszły długie godziny deszczu pumeksowych kamieni. Mieszkańcy pakowali na wozy swoje dobytki i w pośpiechu opuszczali miasto. Kilkanaście godzin później wybuchł Wezuwiusz. W znajdujące się 8 kilometrów od wulkanu miasto, uderzyła piroklastyczna chmura o temperaturze dochodzącej do 500 stopni Celsjusza, paląc żywcem ponad tysiąc osób, które nie zdążyły lub nie chciały opuścić swoich domów.
Wybuch był tak silny, że chmura dymu dotarła aż do Rzymu. Destrukcja trwała dwa dni. Kilkumetrowa warstwa wulkanicznego popiołu i pumeksu przykryła starożytne miasto i świat na wieki zapomniał o Pompejach. Musiało minąć 1500 lat, aby na ukryte pod powierzchnią ziemi ruiny natrafiła ekipa budująca w tej okolicy kanał. Na prace wykopaliskowe trzeba było jednak jeszcze poczekać. Na zainteresowanie starożytnymi ruinami i pierwsze prawdziwe prace nad wykopaniem miast spod popiołu, wpłynęła królowa Neapolu Karolina, najmłodsza siostra Napoleona, żyjąca na przełomie XIX i XX wieku.
Muzeum Archeologiczne w Pompejach
Obecnie Pompeje są jednym z największych i najważniejszych stanowisk archeologicznych na świecie oraz jedną z najpopularniejszych atrakcji turystycznych Europy. Ruiny miasta znajdują się na liście Światowego Dziedzictwa UNESCO, ponieważ stanowią niepowtarzalną okazję zarówno dla naukowców, jak i odwiedzających, aby zobaczyć jak wyglądało życie codzienne w starożytnym Rzymie.
Połowa miasta jest otwarta dla zwiedzających, lecz jego druga część wciąż pozostaje pod ziemią. Nad zmianą tego stanu rzeczy codziennie pracuje zespół 200 ekspertów – archeologów, biologów, dentystów, geologów, genetyków, radiologów, malarzy, hydraulików, medyków, a nawet elektryków. Najnowszy projekt badawczy doprowadził do odkrycia 39 budynków i dróg, a co za tym idzie, wielu historii mieszkańców starożytnych Pompei.
Zwiedzanie Pompei - najważniejsze wskazówki
- Jeśli nie lubicie tłumów, wybierzcie się do Pompei poza sezonem, czyli w okresie od października do marca.
- Nie spodziewajcie się świetnie zorganizowanego muzeum. Przygotujcie się raczej na doświadczenie w stylu zwiedzania parku narodowego – dostajecie mapę i pozwolenie na wstęp, a resztę musicie sobie zorganizować sami.
- Ze względu na to, że w parku wciąż prowadzone są prace archeologiczne, niektóre budynki są czasowo zamykane lub można oglądać je zza krat. W pandemii, ze względu na ograniczenia w poruszaniu się i braki w personelu, wiele budynków było niedostępnych. Nie mogliśmy zobaczyć na przykład słynnej Villa dei Misteri czy Lumpare.
- Odwiedzając Pompeje wiosną, latem lub wczesną jesienią, należy zabrać ze sobą przynajmniej 1,5 litra wody na osobę i nakrycie głowy. Zabudowania są niskie, więc czasami ciężko jest znaleźć cień.
- Tylko najważniejsze budynki posiadają rozbudowane tabliczki informacyjne w języku włoskim i angielskim, a przy pozostałych widnieje jedynie tabliczka z nazwą obiektu. Opisy wszystkich miejsc w języku angielskim znajdziecie na oficjalnej stronie parku. Na miejscu dostaniecie mapę miasteczka, jednak warto wydrukować sobie ją wcześniej i zaznaczyć miejsca, na których najbardziej Wam zależy.
- Oficjalna aplikacja audio guide parku, którą znajdziecie w Internecie jest bardzo słaba i często przestaje działać zaraz po przekroczeniu bramy parku. Ponoć lepsza jest aplikacja Discover Pompeii od GuideeGo, która pozwoli Wam lepiej poznać każde odwiedzane miejsce (pamiętajcie o słuchawkach!). Niestety jej GPS w często szaleje. Możecie zakupić też oficjalny audio guide w kasie biletowej w cenie 8 euro.
- Warto zabrać ze sobą prowiant. Na terenie parku jest jeden punkt gastronomiczny (przy Forum) i zwykle ciągnie się przed nim długa kolejka.
- W pierwszą niedzielę każdego miesiąca można odwiedzić park bezpłatnie.
- Bramy parku otwierają się o 9. Aby uniknąć stania w kolejce, warto kupić bilety online.
- Jeśli chcecie zobaczyć wszystkie 10 atrakcji, które wymieniam poniżej, zaplanujcie na zwiedzanie przynajmniej 4 godziny. My chcieliśmy zajrzeć pod każdy kamień, więc w Pompejach spędziliśmy 7 godzin.
Co warto zobaczyć w Pompejach? 10 punktów, które warto zaznaczyć na mapie
Przyjeżdżając do Pompeii po raz pierwszy, warto zobaczyć przynajmniej po jednym miejscu z każdego rodzaju. Przygotowałam dla Was listę, dzięki której będziecie mogli się lepiej przygotować do wizyty.
1. Amfiteatr w Pompejach
W Pompejach znajdziecie najstarszy, znany współczesnym, amfiteatr na świecie, który mieścił 20 tysięcy widzów. Na widowiska zjeżdżali się ludzie z całego regionu. Budowę rzymskiego Koloseum ukończono dopiero rok po katastrofie w Pompejach. Vis a vis stoi Wielka Palestra, gdzie odbywały się zawody sportowe. Obecnie mieści wystawę biżuterii i małych artefaktów znalezionych w porcie rzecznym niedaleko miasta.
Amfiteatr momentami przypominał dzisiejsze stadiony piłkarskie. W 59 roku bójka między mieszkańcami Nucerii a Pompejczykami była tak krwawa, że cesarz Neron zamknął Amfiteatr na kilka lat. Incydent został uwieczniony na fresku, który obecnie zdobi Muzeum Archeologiczne w Neapolu.
W mieście są jeszcze dwa mniejsze teatry – Teatr Wielki, gdzie wystawiano tragedie i komedie oraz Odeion, czyli teatr muzyczny.
2. Domy publiczne
Czy 25 domów publicznych w miejscowości wielkości Ustki czy Złotoryi to dużo? Pamiętajmy, że spod popiołu wydobyto dopiero połowę miasta. Z przyszłości może być ich jeszcze więcej. Najsłynniejszy z nich to Lupanare, nazwany od “wilczyc”, czyli prostytutek, które wyglądały przez okna niczym dziewczyny z dzielnicy czerwonych latarni i wyciem zwracały na siebie uwagę przechodniów. Ruiny domu uciech pokryte są erotycznymi freskami i graffiti przechwalających się swoimi miłosnymi podbojami klientów. Kamienne łoża kiedyś przykrywały cienkie materace, a nad drzwiami widniało rysunkowe menu, aby nie dochodziło do nieporozumień podczas obsługiwania zagranicznych gości.
3. “Zastygli ludzie”
Pewnie nieraz słyszeliście, że mieszkańcy Pompei zginęli pod wulkaniczną lawą. To mit powtarzany w szkołach. Zastygli ludzie których mogliście widzieć na zdjęciach, to nic innego jak gipsowe odlewy. W środku nie ma ciał.
Ciała ofiar Wezuwiusza spłonęły, a następnie pochowane pod popiołem pozostałości rozkładały się. Wokół pozostawała pusta przestrzeń. Podczas wykopalisk w 1863 pewien archeolog wpadł na pomysł, aby po znalezieniu pustych przestrzeni, wypełniać je płynnym gipsem. Dopiero po ostygnięciu materiału odkopywano gotowy odlew. Dzięki temu jesteśmy w stanie zobaczyć ostatnie momenty życia mieszkańców miasta. Dotychczas odnaleziono aż 1000 przestrzeni. Ekspozycja odlewów znajduje się w kilku miejscach na terenie parku, między innymi w Orto dei Fuggiaschi, czyli Ogrodzie Uciekinierów.
4. Drogi
Spacerując po Pompejach zobaczycie oryginalne bazaltowe ulice. Jeśli dobrze się przyjrzycie, w niektórych miejscach wciąż widoczne są ślady po kołach wozów. Antyczne przejścia dla pieszych bardzo nas zaskoczyły. To kamienie, które pozwalały przejść na drugą stronę, niczym przez rzeczkę. Są rozstawione tak, żeby przez ulicę mogły przejeżdżać powozy, ale żeby piesi nie musieli stąpać po nieczystościach, które wylewane były na drogi.
5. Forum
Forum to duży plac, miejski rynek i serce antycznego miasta. Na takim rynku odbywały się wystąpienia publiczne, rozprawy sądowe i uroczystości. Forum w Pompejach okalają ważne budynki – świątynie, hale targowe, Rada Miejska oraz łaźnie.
Z placu rozciąga się doskonały widok na Wezuwiusza, dlatego zrobiliśmy sobie w tym miejscu przerwę na drugie śniadanie. Tutaj zobaczymy także, jakie zniszczenia przyniósł miastu bardziej współczesny “kataklizm” – II wojna światowa. Wojska alianckie nie oszczędziły Pompeii nacierając na faszystowskie Włochy. Spuścili w tej okolicy ponad 100 bomb. Po wojnie próbowano na szybko odbudować niektóre budynki, łatając je cegłówkami. Najlepiej widać to na kolumnach ciągnących się wzdłuż placu.
6. Fast foody
Bary szybkiej obsługi wcale nie są takim nowym wynalazkiem. W antycznym “McPompeii” serwowano gruboziarnisty chleb ze słoną rybą, zapiekany ser, soczewicę i przyprawiane wino. Thermopolia, bo tak nazywano małe restauracje z ciepłym jedzeniem, były niezwykle popularne. Odnaleziono ich aż 89. To tłumaczy, dlaczego większość domów w Pompejach nie posiadało kuchni. Mieszkańcy lubili jeść na mieście.
7. Wille i domy
Największą część zabytkowych zabudowań starożytnych Pompei stanowią domy mieszkalne i wille. Najsłynniejsza z nich, Villa dei Misteri, znajduje się na obrzeżach miasta, a z jej tarasu rozciągają się widoki na Zatokę Neapolitańską. Jej ściany pokrywają kolorowe malunki, które zachowały się w doskonałym stanie. Dzięki odnalezionym na terenie willi pozostałościom zaprzężonych koni, archeologowie odkryli, że posiadłość należała do wysokiej rangi oficera.
Niezwykle popularny jest Dom Fauna, zdobiony mozaikami, które przedstawiają, między innymi bitwę Aleksandra Wielkiego z Persami.
Przy ulicy Vicolo di Mercurio w Regio VI znajduje się kilka bardzo urokliwych domów. Warto się tam wybrać aby zobaczyć wille Dioscuri, Vettii, Złotych Kupidynów i wcześniej wspomniany Dom Fauna.
Dom Menandra z pięknym zielonym patio był jedną z największych posiadłości w mieście i jest typowym przykładem tego, jak mieszkali starożytni Rzymianie z klasy wyższej. Należał on do rodziny cesarzowej Poppei, drugiej żony Nerona.
Dom Statku Europa zbudowany został jako dom mieszkalny dla wysoko urodzonej osoby, jednak pod koniec istnienia miasta pełnił funkcję rolniczą – w dużym ogrodzie uprawiano fasolę, cebulę, kapustę i drzewa owocowe, a jedno z pomieszczeń służyło jako stajnia dla zwierząt.
8. Świątynie
Najbardziej okazałe jest najstarsze miejsce kultu w Pompejach, Świątynia Apolla, która mieści się przy samym Forum. Za głównym budynkiem znajduje się podwórko otoczone kolumnadą w którego centrum stoi ołtarz. Kult Apolla przybył do Kampanii z Grecji.
Sanktuarium Wenus wznosi się na tarasie z którego rozciąga się widok na Zatokę Neapolitańską. Była ona patronką miasta i boginią żeglarstwa. Ciekawa jest także obecność w mieście świątyni egipskiej bogini Izydy. Na kulturę i sztukę miasta wpływało wiele kultur Basenu Morza Śródziemnego.
9. Termy
Rzymianie kochali wygrzewać się w termach. W Pompejach znajdziemy ich kilka, jednak najciekawsze są Termy Stabiana, podzielone na skromną część damską i zachwycającą męską. Tę drugą zdobią okazałe płaskorzeźby i sklepienia. Łaźnie były podgrzewane przez gorącą wodę, która krążyła rurami ukrytymi w ścianach oraz między podwójną podłogą. W budynku można było odbywać zimne kąpiele (frigidarium), kąpiele w temperaturze “pokojowej” (tepidarium) oraz gorące kąpiele (calidarium).
Termy przy Forum były łaźniami miejskimi, które mają jedne z najbogatszych zdobień w całych Pompejach. Tutejsze frigidarium budową przypomina renesansowe kościoły. Ogólnodostępne łaźnie często były ciasne i przepełnione.
10. Nekropolie
Nekropolie tworzono na obrzeżach miasta. Jeśli zdecydujecie się wejść do parku od strony Piazza Anfiteatro, będziecie mieli okazję zobaczyć jedne z nich na samym początku zwiedzania. Kolejne leżą wzdłuż drogi prowadzącej do Villa dei Misteri. Nekropolia przy bramie Nocera ciągnie się wzdłuż murów miejskich. Najbardziej okazały grobowiec należy do kapłanki Eumachii. Prochy mniej zamożnych mieszkańców miasta chowane były w dołach wykopanych w ziemi lub w podstawie ówczesnych nagrobków.
Jak dojechać do Pompei?
Wiele osób decyduje się na jednodniową wycieczkę do Pompei z pobliskiego Neapolu. Na tej trasie kursuje podmiejska kolejka Circumvesuviana. Ceny za przejazd porównywalne są do cen jednorazowych biletów na komunikację miejską w Neapolu. Dojazd zajmuje od 30 minut do godziny. Ten sam pociąg kursuje także z Sorrento.
My zdecydowaliśmy się na nocleg w Pompejach. W miasteczku, poza parkiem archeologicznym, znajduje się ważne miejsce kultu, do którego odbywają się “Pielgrzymki Pompejańskie” – Papieskie Sanktuarium Matki Boskiej Różańcowej. Poza tym nie ma tu innych atrakcji. Czasami jednak przydaje się dzień odpoczynku, który można wykorzystać na jedzenie owoców z sadu gospodarza i wygrzewaniu się w słońcu u stóp uśpionej bestii.
Artykuł powstał w oparciu o moje doświadczenia z podróży i wiedzę z artykułów popularnonaukowych publikowanych przez Smithsonian Institution.